چکيده
پس از تشکيل جامعهي حسابداران رسمي در سال 1380 فرايند تعيين صلاحيت حسابداران رسمي عمدتاً بر اساس آزمون سالانه انجام ميشود. در طول اين سالها تغيير زيادي در فرايند تعيين صلاحيت به وجود نيامده است. به نظر ميرسد متناسب با تغييرات در نيازهاي جامعه، فناوري و حرفه، اصلاح و بهروزرساني اين فرايند ضرورت داشته باشد. هدف مقاله حاضر، تدوين و ارائه الگويي براي ارزيابي و ارتقاي اثربخشي فرايند تعيين صلاحيت حسابداران رسمي در ايران است. در اين پژوهش از روش کيفي و رويکرد مبتني بر نظريهي دادهبنياد استفاده شده است. براي اين منظور با استفاده از نظر خبرگان حرفهي حسابداري و حسابرسي، ابعاد مختلف فرايند تعيين صلاحيت شامل پيشنيازهاي آموزشي، پيشنيازهاي تجربه کاري و آزمون حسابدار رسمي ارزيابي شده است.
يافتهها نشان ميدهد که همسو شدن فرايند تعيين صلاحيت با نيازهاي فعلي جامعه، ضرورت دارد. اضافهشدن آزمون مهارتهاي مفاهيم و محيط کسبوکار بهعنوان يک موضوع جداگانه در آزمون و آموزش مهارتهاي نرم شامل مهارتهاي حل مسئله و تصميمگيري، مهارتهاي رفتاري و مديريت فردي، مهارتهاي ارتباطي شفاهي و نوشتاري، و مهارتهاي کار گروهي و رهبري و نيز آموزش رفتار اخلاقي و آيين رفتار حرفهاي بهعنوان مهارتهاي مورد آموزش قبل از تبديل وضعيت بهعنوان حسابدار رسمي، ميتواند موجب تطابق فرايند تعيين صلاحيت با وضعيت محيطي حسابداري گردد. بهبود و قدرتمند ساختن هر يک از حلقههاي زنجيره فرايند تعيين صلاحيت حسابداران رسمي، منجر به انسجام بهتر اين فرايند و ايجاد خروجي بهتر و باکيفيتتر در جهت قدرتمند ساختن حرفهي حسابداري و ارتقاي اثربخشي فرايند تعيين صلاحيت حسابداران رسمي خواهد شد.
مقدمه1
حسابدار رسمي فردي است که با احراز شرايط مقرر از جمله قبولي در آزمون حسابداران رسمي، عضو جامعهي حسابداران رسمي ايران است. تغييرات مداوم در محيط کسبوکار و پيشرفتهاي فناوري اطلاعات در حيطهي تجاري و حسابداري، بر مهارت و مسئوليتهاي حرفهاي لازم براي داوطلبان کسب مدرک حسابدار رسمي 2(CPA) تأثير گذاشته و با گذر زمان بر پيچيدگي وظايف شغلي حسابداران رسمي افزوده شده است. بهطورکلي، چنانچه افرادي که به يک حرفه وارد ميشوند از استانداردهاي لازم جهت ورود به حرفه برخوردار نباشند، کيفيت حرفه حفظ نخواهد شد و ارتقا محقق نميشود. به همين دليل، نهادهاي حرفهاي موظف هستند افرادي را که اين استاندارها را در بالاترين سطح احراز ميکنند، جذب نمايند. در نتيجه کيفيت حرفه با سطح توانايي متقاضيان جذب شده رابطه مستقيم خواهد داشت. تعيين الزامهاي ورود به حرفه، اولين گام در اين فرايند است (استانداردهاي بينالمللي آموزش حسابداري، 1390).
فرايند تعيين صلاحيت حسابداران رسمي ايران با گذشت دو دهه از تشکيل جامعهي حسابداران رسمي، تغيير عمدهاي نداشته است. در طول اين سالها حرفهي حسابداري و حسابرسي تغييرات بسياري را شاهد بوده است. از جمله افزايش مطالبات جامعه از حرفه گسترش مهارتهاي موردنياز حسابداران رسمي و رشد و توسعه فعاليتهاي اقتصادي است. ازاينرو نياز به اصلاح و بهروزرساني فرايند تعيين صلاحيت حسابداران رسمي به نيازي ضروري و خواستي همگاني از سوي فعالان حرفهاي بدل شده است. هدف اين مقاله تشريح ابعاد مختلف فرايند تعيين صلاحيت حسابداران رسمي و ارائهي راهکارهايي براي بهبود و بهروزرساني فرايند انتخاب است.
در خصوص فرايند تعيين صلاحيت حسابداران رسمي تحقيقات گستردهاي توسط انجمنهاي حرفهاي بزرگ و معتبر هدايت و نظارت شده است. فرايند تعيين صلاحيت انجمن حسابداران رسمي آمريکا3 شامل چهار عنصر آموزش، تجربه، آزمون و اخلاق است. در اين زمينه انجمن حسابداران رسمي آمريکا طي يک دوره 17 ساله، سه تحليل گسترده انجام داده است. اين انجمن با بهروزآوري شيوه آزمون پايبندي خود به تعهدش در ارزيابي و تکامل آزمون در جهت اطمينان از وجود استانداردي قوي براي کساني که وارد حرفه ميشوند را نشان ميدهد (انجمن حسابداران رسمي آمريکا، 2016).
حرفهي حسابدار رسمي کانادا متعهد به رعايت استانداردهاي تعيينشده در اعلاميههاي آموزش بينالمللي است که از سوي هيأت استانداردهاي بينالمللي آموزش حسابداري (IAESB) تدوين شده است. تمرکز اين استانداردها بر دانش حرفهاي، مهارتها و ارزشهاي حرفهاي، اخلاق و نگرشهايي است که حسابداران حرفهاي بايد از خود نشان دهند. در اين کشور براي ورود به فرايند ارزيابي، حداقل مدرک ليسانس يا معادل آن در رشتههاي مرتبط ضرورت دارد. شش صلاحيت پايهاي عبارت است از: گزارشگري مالي، راهبرد و راهبري، حسابداري مديريت، مالي، و ماليات. در برنامههاي انتخابي دو مورد از بين اطمينانبخشي، مديريت عملکرد، ماليات، و مالي انتخاب ميشوند. همچنين داوطلبان مهارتهاي رهبري، مهارتهاي حرفهاي، و يکپارچگي شايستگيها را در خود پرورش ميدهند و در مرحلهي آمادگي براي آزمون لازم است دورهاي را که بهمنظور ارزيابي آمادگيشان براي شرکت در آزمون نهايي طراحي شده، با موفقيت بگذرانند. در آزمون پاياني داوطلبان بايد وسعت نظر خود در همه شش حوزه صلاحيت يکپارچه اصلي را نشان دهند.
فرايند تعيين صلاحيت حسابداران رسمي در نقاط مختلف جهان عموماً شامل پيشنيازهاي تحصيلي، پيشنيازهاي تجربه کاري و آزمون نهايي است. آزمون حسابدار رسمي بخش مهم و پاياني اين فرايند است. در جدول يک رويه بعضي از کشورها در نقاط مختلف جهان در خصوص آزمون، آموزش و تجربه کاري موردنياز آمده است. تجربه کاري موردنياز بين دو تا سه سال و مدرک تحصيلي موردنياز حداقل ليسانس در رشته حسابداري يا رشتههاي مرتبط است. درسهاي مورد آزمون باتوجهبه تغييرات مستمر در حرفه و فناوري به طور پيوسته در حال تغيير و بهروزرساني است. در برخي کشورها مباحث آزمون شامل برخي مباحث اجباري و برخي مباحث اختياري است. تعداد دروس آزمون، مباحث آن و تعداد دفعات برگزاري آزمون نيز در کشورها، متفاوت است. (جدول 1)
فرايند تعيين صلاحيت حسابدار رسمي در ايران
در ايران آزمون حسابدار رسمي يکبار در سال برگزار ميشود. برگزارکننده اين آزمون «هيأت تشخيص صلاحيت حسابداران رسمي» است. اين هيأت در اجراي مادهواحدهي قانون استفاده از خدمات تخصصي و حرفهاي حسابداران ذيصلاح بهعنوان حسابدار رسمي، مصوب 1372 و آييننامهي «تعيين صلاحيت حسابداران رسمي و چگونگي انتخاب آنان» مصوب 1374 و اصلاحيههاي بعدي آن، آزمون را برگزار ميکند. آزمون شامل مهارتهاي حسابداري؛ حسابرسي؛ قانون مالياتها؛ و ساير قوانين است (آگهي دعوت به آزمون، 1401). علاوه بر اين حداقل مدرک تحصيلي ليسانس در حسابداري يا رشتههاي مشابه، حداقل شش سال سابقه تماموقت حسابرسي (نيمي از تجربهي کاري ميتواند پس از موفقيت در آزمون کسب شود)، و داشتن شرايط عمومي مانند تابعيت ايران، حسن شهرت، عدم سابقه کيفري ضرورت دارد.
به نظر ميرسد فرايند تعيين صلاحيت اکنون به مرحلهاي رسيده که نياز به پوستاندازي و تغيير دارد تا خود را با نيازهاي روز جامعه و درخواستها براي ورود حسابداران رسمي قوي که توان انجام وظيفههاي پيچيده مورد نياز در زمان کنوني را دارند، تطبيق دهد. در مصاحبههاي صورتگرفته با خبرگان و بزرگان جامعه حسابداري کشور در خصوص علل عدم تغيير يا تغييرات محدود در آزمون در طول دو دهه برگزاري آن، شرايط کشورهاي ديگر و نحوهي برگزاري آزمون در اين کشورها، پيشنهادهاي مطرح در خصوص نحوه تغيير و بهروزرساني آزمون، راهکارهاي عملي انجام تغييرات، پيشنيازهاي موردنظر براي انجام اصلاحات، و پيامدهاي اين دگرگوني براي جامعه و حرفهي حسابداري و حسابرسي بحث شد. مدل مفهومي حاصل از نتايج پژوهش در شکل 1 آمده است.
پس از کسب پيشنيازهاي آموزشي و کاري که زمان زيادي را به خود اختصاص ميدهند و با داشتن پيشنيازهاي عمومي، فرد ميتواند واجد شرايط شرکت در آزمون حسابدار رسمي باشد. آزمون ميتواند با سنجش دانش روز موردنياز حسابدار رسمي باتوجهبه نيازهاي روز جامعه، به وظيفه خود در جهت اعطاي مجوز به بهترين و باصلاحيتترين افراد براي ورود به حرفهي حسابرسي و در نتيجه حفاظت از منافع عمومي عمل کند. آزموني که نيازهاي روز مورد انتظار از يک حسابدار رسمي در محيط کار واقعي را مورد سنجش قرار ندهد، اثربخشي مناسبي در جهت هدفهاي تعيين شده نخواهد داشت و صرفاً داوطلبان را در جهت افزايش محفوظاتي که ممکن است فرد هيچگاه در زندگي حرفهاي به آنها احتياجي پيدا نکنند، هدايت خواهد کرد.
با شناخت و اضافهکردن دروس مناسب به آزمون حسابدار رسمي ميتوان، مسير حرکت داوطلبان آزمون و کل حرفهي حسابرسي را به جهت صحيح هدايت کرد. اينکه فرد چه ميزان نسبت به فناوري اطلاعات و يا محيط اقتصادي که ميخواهد در آن فعاليت کند، آگاهي دارد، ميتواند تأثيري به سزايي در موفقيت وي در ارائهي خدمت مناسب به جامعه ايفا کند. ازاينگذشته نميتوان از آموزش مهارتهاي نرم و اطمينان از دريافت و درک صحيح اين آموزشها توسط حسابداران رسمي جديد غافل شد. مهارتهاي رفتاري و مديريت فردي، توانايي حل مسئله و تصميمگيري، مهارتهاي کار گروهي و رهبري مهارتهايي است که به همان اندازهي مهارتهاي فني براي موفقيت فرد بهعنوان حسابدار رسمي ضروري است و آموزش آنها به حسابداران رسمي پيش از شروع فعاليت، منجر به افزايش اثربخشي فرايند تعيين صلاحيت و در نتيجه خدمت بهتر حرفهي حسابرسي در جهت منافع عموم خواهد بود.
بهبود و قدرتمند ساختن هر يک از حلقههاي زنجيره فرايند تعيين صلاحيت حسابداران رسمي، منجر به انسجام بهتر اين فرايند و ايجاد خروجي بهتر و باکيفيتتر در جهت قدرتمند ساختن حرفهي حسابداري، ايجاد ارزش افزوده بيشتر براي اهالي حرفه، مقبوليت بيشتر آن در نزد جامعه و ارتقاي اثربخشي فرايند تعيين صلاحيت حسابداران رسمي خواهد شد. اجزاي فرايند تعيين صلاحيت حسابداران رسمي شامل آموزش، آزمون و تجربه کاري در شکل 2 آورده شده است که در ادامه به تشريح بخشهاي مختلف آن ميپردازيم.
1. بخش آموزش
الف. آموزش دانشگاهي
داشتن مدرک تحصيلي حداقل کارشناسي (ليسانس)، از دانشگاههاي مورد تأييد وزارت علوم، تحقيقات و فناوري در رشتهي حسابداري يا رشتههاي مشابه يا مدرک حرفهاي شناخته شده از مجامع معتبر بينالمللي بهعنوان پيشنياز آموزشي شرکت در آزمون حسابدار رسمي محسوب ميشود. منظور از رشتههاي مشابه رشتههايي هستند که با تأييد هيأت تشخيص صلاحيت حسابداران رسمي، حداقل 18 واحد از دروس آنها حسابداري، حسابرسي و مديريت مالي باشد. پذيرش مدارک تحصيلي بالاتر از کارشناسي منوط به گذراندن حداقل 18 واحد دروس حسابداري، حسابرسي و مديريت مالي در طول دورههاي تحصيلي يادشده است.
فراگيري مهارتهاي عملي همراه با آموزش تئوري: يکي از نقاط ضعف سيستم آموزش دانشگاهي، عدم آموزش مهارتهاي عملي به همراه آموزش تئوري در دانشگاه است. دروس حسابداري و حسابرسي به طور پيوسته در حال تغيير و تحول است، اما منابع دانشگاهي در کشور ما متناسب با اين تحولات بهروزرساني نميشوند. همچنين درصورتيکه فرد همراه با يادگيري مباحث علمي حسابداري و حسابرسي در زمان تحصيل، با کاربردهاي عملي مباحث هم آشنا شود و کار با نرمافزار را فرابگيرد، پس از پايان تحصيلات دانشگاهي آمادگي بيشتري براي شروع فعاليت حرفهاي در وي وجود خواهد داشت.
زبان انگليسي: آشنايي با زبان انگليسي از سوي حسابداران رسمي ميتواند تأثير بهسزايي در ايجاد آمادگي لازم براي پذيرش صاحبهکاران بينالمللي، امکان استفاده از منابع علمي دسته اول، تعامل سازنده بينالمللي و ايجاد تحول در حرفه داشته باشد. باتوجهبه اينکه بررسي سطح دانش زباني داوطلبان از طريق آزمون تأثير مناسبي نخواهد داشت، ميتوان با الزام داوطلبان به ارائهي مدارک معتبر زبان انگليسي داخلي و يا بينالمللي و تعيين سطح حداقلي مناسب براي آن، به افزايش دانش داوطلبان کمک کرد.
ب. آموزش حين خدمت (آموزش حرفهاي مستمر): آموزشهاي داوطلبان آزمون حسابدار رسمي در مرحلهي کسب تجربهي کاري ادامه مييابد. متأسفانه آموزشهاي حين خدمت بيشتر حالت شکلي دارند. لازم است بهتدريج اين آموزشها از حالت شکلي خارج و حالت کيفي پيدا کند. مؤسسات حسابرسي معمولاً شيوههاي آموزشي صحيح را بهکار نميگيرند و در انتهاي دوره به صدور تأييديه براي فرد شرکتکننده در خصوص صلاحيتهاي مورد آموزش در آن دوره ميپردازند، بدون اينکه دوره آموزشي به هدف خود دستيافته باشد. دورههاي آموزشي کيفي ميتوانند در آموزش برخي صلاحيتها و توانمندسازي افراد تأثيرگذار باشند.
آموزش مهارتهاي نرم: آموزش و آزمون مهارتهاي نرم به حسابدار رسمي اين امکان را ميدهند تا مهارتهاي ضروري براي تصميمگيري، حل مسئله، مديريت فردي، ارتباطات و رهبري را به دست آورد. يک حسابدار رسمي براي موفقيت در حرفه بهشدت به مهارتهاي نرم نياز دارد. مهارتهاي نرم به چهار حوزه تقسيم ميشوند:
• مهارتهاي حل مسئله و تصميمگيري: حسابداران باتکيهبر مهارتهاي حل مسئله و تحليل قوي و ظرفيتشان براي نوآوري و تفکر يکپارچه، و نيز توانايي ايجاد ارتباط بين «جزء» و «کل» و جداسازي جزء از کل، به تشخيص و مديريت اولويتها به راهکاري مناسب دست پيدا ميکنند.
• مهارتهاي رفتاري و مديريت فردي: حسابداران رسمي بايد توانايي مديريت عملکرد خودشان، گرفتن بازخورد از ديگران، تأمل درباره بازخوردها و اقدام براي بهبود رفتارشان را از خود نشان دهند و بتوانند محدوديتهايشان را تشخيص داده و در صورت لزوم، مشورت بگيرند.
• مهارتهاي ارتباطي شفاهي و نوشتاري: حسابداران رسمي بايد از طريق شنيدن، درک کردن، حرفزدن و نوشتن بهطور شفاف و از طريق هنر متقاعدسازي و مذاکره، با ديگران ارتباط برقرار کنند. حسابداران رسمي بايد بتوانند مسائل پيچيده را بهطور شفاف و ساده به اطلاع تمام سطوح سازمان برسانند.
• مهارتهاي کار گروهي و رهبري: حسابداران رسمي توانايي کار درون گروه، گروهسازي و رهبري گروهها را دارند و لازم است صلاحيت هدفگذاري، برنامهريزي و سازماندهي، همکاري، مديريت فرايند، همدلي، انعطافپذيري، پاسخ به بازخوردها و مديريت تعارض را در خود پرورش دهند.
در خصوص آموزش مهارتهاي نرم ميتوان انجام اين آموزشها را به مراکز مورد تأييد مانند مرکز آموزش جامعهي حسابداران رسمي (ماحر) و يا مرکز آموزش حسابداران خبره (پکت) سپرد. براي هر يک از مهارتهاي پيشگفته محتوا، سرفصلها و ساعت آموزش مشخصي تعيين شده و از داوطلبان خواسته ميشود تا حين کسب تجربه کاري، اين مهارتها را نيز فراگرفته و گواهي آن را بهعنوان يکي از آموزشهاي موردنياز براي تبديل وضعيت بهعنوان حسابدار رسمي ارائه نمايند.
آموزش قوانين جامعهي حسابداران رسمي: در حال حاضر اين مجموعه مقررات قابلتوجه بوده و مواردي مانند اساسنامه جامعه، هيأت تشخيص، آييننامهي تبصرهي 4، آييننامهي نحوهي همکاري مؤسسات با همديگر، اساسنامهي نمونهي شاغلين و غير شاغلين، و آييننامهي انضباطي را در برميگيرد؛ بنابراين گذراندن دورهي آشنايي با محيط مقرراتي حرفه و جامعهي حسابداران رسمي يکي از آموزشهاي کليدي است که مناسب است پيش از تبديل وضعيت بهعنوان حسابدار رسمي با موفقيت سپري شود.
آموزش رفتار اخلاقي و آيين رفتار حرفهاي: حسابداران رسمي براي اينکه صادقانه، درست، مطمئن و با اعتمادبهنفس و مستقل کار کنند و درعينحال بر ابهام و تضاد منافع غلبه کرده و از منافع عمومي حفاظت کنند، به تواناييهاي اخلاقي خود و آيين رفتار حرفهاي تکيه دارند. لازم است حسابداران رسمي بهواسطهي رفتار اخلاقي که نمودي از شهرت حرفه است و به افزايش اين شهرت کمک ميکند، فراتر از پايبندي به قوانين رفتار حرفهاي عمل کنند. توصيه ميشود آموزشهاي مربوط به رفتار اخلاقي و آيين رفتار حرفهاي بهعنوان يکي از آموزشهاي پيش از تبديل وضعيت بهعنوان حسابدار رسمي در يکي از مراکز آموزشي مورد تأييد گذرانده شود. پيشنهادهاي مربوط به بخش آموزش در جدول 2 ذکر شدهاند.
2. بخش آزمون
امتحان حسابدار رسمي شامل مهارتهاي 1. حسابداري؛ 2. حسابرسي؛ 3. قانون مالياتها؛ و 4. ساير قوانين است. بهمنظور بهبود فرايند آزمون و اثربخشي آن، بر مبناي يافتههاي پژوهش پيشنهادهاي زير ارائه ميگردد.
الف. تدوين راهنماي جامع آزمون
در راهنماي جامع آزمون به اين موارد پرداخته خواهد شد: محتواي آزمون، مهارتها، سرفصلها، جزئيات دروس و مباحثي که در آزمون مورد سؤال واقع خواهند شد و از حسابداران رسمي انتظار ميرود در مورد آنها آگاهي داشته باشند، تا افرادي شايسته دريافت عنوان حسابدار رسمي تلقي شوند. اين اطلاعات در اختيار داوطلبان، مدرسان، و ساير ذينفعان قرار خواهد گرفت. ازاينرو هدفهايي که براي راهنماي جامع آزمون ميتوان متصور بود عبارتاند از: 1. کمک به داوطلبان در آماده ساختن خود براي امتحان، با مشخص ساختن مباحث و مهارتهايي که ممکن است از آنها سؤال شود؛ 2. آگاه ساختن مدرسان و اساتيد، درباره دانش و مهارتهايي که داوطلبان براي انجاموظيفه، بهعنوان حسابداران رسمي به آنها نياز دارند.
ب. تدوين شيوهنامهي برگزاري آزمون
بر مبناي يافتههاي پژوهش، پيشنهادهاي زير در خصوص تدوين شيوهنامهي آزمون، فرايند طراحي سؤالات و موارد مرتبط با آن مطرح ميشود:
1. مشخصشدن ويژگيهاي طراحان سؤالات آزمون: در شيوهنامهي آزمون، ويژگيهاي افرادي که ميتوانند طراح سؤالات آزمون باشند بهتفصيل، مشخص شود. مثلاً اين افراد مناسب است به چه ميزان تجربهي کار حرفهاي و سابقهي دانشگاهي داشته باشند.
2. مشخصشدن ويژگيهاي آزمون استاندارد: در شيوهنامهي آزمون، ويژگيهاي آن شامل ويژگيهاي بخش تستي و بخش تشريحي مشخص شوند. در اين قسمت لازم است تا ويژگيهاي يک آزمون استاندارد مشخص شوند. اينکه براي آزمون چه ميزان زمان بايد در نظر گرفته شود. طراحان سؤال اجازه دارند تا چه ميزان از سؤالات محاسباتي استفاده کنند و پاسخگويي به هر سؤال به طور استاندارد به چه ميزان محاسبه و زمان نياز دارد.
3. انتشار پاسخهاي تستي و تشريحي: مناسب است جواب سؤالات مطرح شده در آزمون، چه سؤالات تستي و چه سؤالات تشريحي پس از پايان برگزاري آزمون بهعنوان پاسخهاي اوليه منتشر شده و از داوطلبان و فعالان حرفهاي مانند اساتيد و صاحبنظران خواسته شود، تا اگر نسبت به پاسخهاي ارائه شده انتقادي دارند، موارد موردنظر خود را به همراه استدلال موردنظر، به هيأت تشخيص ارسال کنند.
4. رسيدگي به اعتراضات: موارد مطرح شده مورد بررسي قرار گرفته و در خصوص پذيرش يا رد آنها تصميمگيري شود. در خصوص سؤالات اشتباه، پاسخنامهي قطعي، ملاک تصحيح بخش تستي و تشريحي آزمون قرار داده شود.
5. طراحي دودسته سؤال از هر درس: بهتر است از هر درس دودسته سؤال طراحي شود. به اين صورت که دو گروه بهعنوان طراحان سؤال در هر درس مشخص شده و از هر گروه خواسته شود تا سؤالات خود را باتوجهبه موارد مطرح شده در شيوهنامه، طرح و ارائه کند.
6. حذف سؤالات نامناسب: سؤالهاي طرح شده توسط هر گروه، در اختيار گروه ديگر قرار گيرد و از آنها خواسته شود تا به سؤالات پاسخ دهند و پاسخهاي خود را به همراه مدت زماني که براي پاسخگويي به هر سؤال و مجموع سؤالات صرف کردهاند، ارائه نمايند. همچنين اگر سؤالي وجود دارد که در مورد آن اختلاف وجود دارد و يا مشکلي دارد، در اين مرحله حذف شود.
7. محاسبهي زمان مناسب: باتوجهبه شرايط امتحان و استرس داوطلبان در زمان امتحان و نيز تسلط کامل طراحان به مباحث، بيست تا بيست و پنج درصد به زمان اعلامي از سوي آنان اضافه شده و بهعنوان زمان استاندارد آزمون مدنظر قرار گيرد.
8. ارائهي مجموعهاي از سؤالات به سازمان سنجش: در نهايت مناسب است مجموعهاي از سؤالات گردآوري شده و براي سازمان سنجش ارسال و مشخص گردد از هر گروه چه تعداد سؤال بايد در آزمون مطرح گردد.
9. ارائهي گزارش سالانه: هرساله گزارشي در خصوص فرايند، ارزيابي، و انتقادات به آزمون آن سال، پيشنهادها، ميزان رعايت شيوهنامهي آزمون و ساير موارد تهيه و در اختيار افراد تصميمگيرنده قرار داده شود تا با بررسي نقاط ضعف، از تعداد آنها کاسته شده و رفتهرفته فرايند آزمون قويتر گردد. نقاط ضعف مطرح شده در خصوص فرايند آزمون در جدول 3 بيان شده است.
ج. معافيتها
معافيتهايي در فرايند آزمون حسابدار رسمي وجود دارد شامل: معافيت دارندگان مدرک دکتري تخصصي حسابداري از دو درس از آزمون، و معافيت دارندگان مدارک حرفهاي مجامع حرفهاي مورد پذيرش از دو درس از آزمون.
معافيت دارندگان مدرک دکتري تخصصي حسابداري: دارندگان مدارک دکتري تخصصي حسابداري از شرکت در دروس حسابداري و حسابرسي آزمون معاف هستند. درگذشته تعداد افراد داراي دکتري حسابداري خيلي کمتر بوده است و عمده افراد داراي مدرک دکتري بهعنوان هيأتعلمي جذب دانشگاه ميشدهاند. درصورتيکه آموزشهاي دانشگاهي که اين افراد طي ميکنند، مناسب باشد، اين معافيت نهتنها آسيبي به حرفه نميزند، بلکه مفيد و مطابق با هدف اوليهي خود که ورود و جذب افراد نخبهي دانشگاهي به حرفه است، عمل خواهد کرد. اما آنچه در عمل مشاهده ميشود اين است که بسياري از دانشگاههايي که سطح علمي پاييني دارند اقدام به پذيرش دانشجويان دکتري نموده و معافيت دارندگان مدرک دکتري اينگونه دانشگاهها از آزمون صحيح نيست. برخي از خبرگان پيشنهاد ميکنند که ميتوان دانشگاههاي کشور را بر مبناي کيفيت آنها رتبهبندي کرده و معافيت را براي فارغالتحصيلان دانشگاههاي برتر، حفظ و براي دانشگاههاي با کيفيت پايين حذف کرد. همچنين برخي ديگر از خبرگان پيشنهاد ميکنند که معافيت دارندگان مدرک دکتري تخصصي حذف و مشوقهايي مانند کاهش سابقه کار موردنياز براي آنان لحاظ گردد.
معافيت دارندگان مدارک حرفهاي مجامع حرفهاي مورد پذيرش: دارندگان مدارک حرفهاي مجامع حرفهاي مورد پذيرش، از شرکت در آزمون دروس حسابداري و حسابرسي معاف هستند. پذيرش مدارک عضويت در ساير مجامع حرفهاي منوط به طرح موضوع در هيأت تشخيص و اتخاذ تصميم در مورد آنها است. برخي خبرگان معتقدند که معافيت در هر شکلي منجر به ايجاد تبعيض بين داوطلبان و ناصحيح است؛ چه اين معافيت مربوط به مديران، دارندگان مدرک دکتري و يا مدارک حرفهاي مورد پذيرش باشد. اينکه تعداد افراد کمي، يا تعداد افراد زيادي مشمول اين تبعيض بشوند، تفاوتي در ماهيت آن به وجود نخواهد آورد. پيشنهادهاي مربوط به معافيتهاي آزمون در جدول 4 ذکر شدهاند.
د. اضافهشدن آزمون ساير مهارتهاي موردنياز حسابدار رسمي بهعنوان بخشي از آزمون
باتوجهبه تشابه مباحث بخش قوانين مالياتي و بخش ساير قوانين ميتوان سؤالهاي اين دو بخش را در يک بخش واحد تحت عنوان قوانين در هم ادغام کرد. بهاينترتيب آزمون داراي سه بخش حسابداري، حسابرسي و قوانين خواهد بود که در واقع ترکيب فعلي آزمون حسابدار رسمي ميباشد. بخش چهارم آزمون ميتواند به مباحث بسيار ضروري مفاهيم کسبوکار اختصاصيافته و بهعنوان بخش مجزايي از آزمون مورد سنجش واقع شود. بخش مفاهيم کسبوکار ميتواند دربرگيرنده مباحث زير باشد:
• فناوري اطلاعات: در اين مبحث ميتوان به موضوعهاي مختلف مرتبط با فناوري اطلاعات از جمله موضوعهاي زير پرداخت: درک راهبري عمليات فناوري اطلاعات در کسبوکار؛ شناسايي سامانههاي اطلاعاتي استفادهشده براي پردازش، گردآوري و پايش دادهها؛ تفکيک مناسب وظايف، سطوح اجازه دسترسي، امنيت دادهها، و ...
• نظام راهبري شرکتي: در اين مبحث ميتوان به موضوعهاي مختلف مرتبط با نظام راهبري بنگاه از جمله موضوعهاي زير پرداخت: مباحث کليدي مرتبط با نظام راهبري بنگاه؛ نقش راهبري شرکتي در سازمان؛ تدوين راهبردها، تبديل راهبردها به اهداف؛ اقدامهاي تجاري خاص و پيادهسازي آنها؛ و ...
• مفاهيم اقتصادي: در اين مبحث ميتوان به موضوعهاي مختلف مرتبط با مفاهيم اقتصادي از جمله موضوعهاي زير پرداخت: دانش مفاهيم اقتصادي و تحليل که نشاندهندهي درک تأثير چرخههاي کسبوکار بر عمليات تجاري يا صنعتي واحد تجاري است؛ تعيين تأثير بازار بر محيط کسبوکار، مانند جهانيشدن؛ تعيين دلايل تجاري براي معاملات و پيامدهاي حسابداريشان و ماهيت اقتصاديِ زيربنايي آنها؛ و ...
• مالي شرکتي (مديريت مالي): در اين مبحث ميتوان به موضوعهاي مختلف مرتبط با مالي شرکتي از جمله موضوعهاي زير پرداخت: ارزيابي تأثير عواملي مانند ريسک، اهرم، هزينه سرمايه، نرخ رشد، سودآوري، ساختار دارايي و قراردادهاي وام بر ساختار سرمايه شرکت؛ محاسبه سنجههاي مرتبط با مؤلفههاي سرمايه در گردش مانند نسبت جاري، نسبت سريع، چرخهي تبديل وجوه نقد، نسبت گردش مالي؛ تعيين تأثير تصميمهاي تجاري بر سرمايهي در گردش؛ درک مدلهاي رايج استفادهشده براي تصميمگيري و ارزشگذاري مالي؛ و ...
پيشنهادهاي مربوط به بخش آزمون در جدول 5 ذکر شدهاند.
3. بخش تجربهي کاري
سابقهي کار مناسب از منظر خبرگان مورد مصاحبه 6 سال است. بهاينترتيب که فرد با داشتن 3 سال سابقه حسابرسي بتواند در آزمون شرکت کند و با داشتن 6 سال سابقه حسابرسي بتواند عنوان حسابدار رسمي را کسب کند. اکثريت مصاحبهشوندگان با وجود شرط 3 سال سابقه براي تبديل وضعيت بهعنوان شريک مؤسسه حسابرسي مخالف هستند و اين امر را موجب خروج بسياري از نيروهاي مستعد و آتيهدار از حرفهي حسابرسي و نيز بروز بعضي بياخلاقيها و رويههاي ناصحيح ميدانند. طبق آمار تارنماي جامعهي حسابداران رسمي ايران، در تير ماه 1402، اين جامعه داراي 2.990 عضو است که 1.111 نفر از آنان را اعضاي غير شاغل تشکيل ميدهند. پيشنهادهاي زير در خصوص سابقه کاري از سوي خبرگان مطرح ميشود:
الف. حرکت به سمت عدم نياز به سابقه کاري براي شرکت در آزمون
برخي از خبرگان پيشنهاد ميکنند که افراد بايد اجازه داشته باشند تا بهمحض دريافت مدرک کارشناسي در آزمون شرکت کنند و سابقه کار موردنياز را صرفنظر از طول زمان آن، پس از قبولي در آزمون به دست آورند. اين افراد معتقدند درصورتيکه فرد دچار ضعف دانشي باشد، قادر به گذراندن آزمون نخواهد بود و از اين منظر مشکلي به وجود نميآيد؛ بلکه با توجه به آمادگي بالاتر که بهواسطه شرکت در آزمون بلافاصله پس از پايان تحصيلات دانشگاهي در فرد وجود دارد، و زمان بيشتري که بهواسطه سن پايينتر ميتواند براي کسب آمادگي صرف کند، با سهولت بيشتري در آزمون پذيرفته ميشود.
ب. حرکت به سمت کاهش سالهاي سابقهي کاري موردنياز
در صورت افزايش کيفيت آموزشهاي دانشگاهي و کاربرديسازي آموزشها، و يا جبران ضعف داوطلبان در آموزشهاي دانشگاهي از طريق برگزاري دورههاي ضمن خدمت زير نظر جامعهي حسابداران رسمي، ميتوان سالهاي سابقه کاري مورد نياز براي شرکت در آزمون را کاهش داد. بهواسطه آموزش مهارتهاي فني و مهارتهاي نرم موردنياز حسابداران رسمي، در طول فرايند کسب تجربه از طريق برگزاري دورههاي حين خدمت، بر کيفيت و غناي سابقهي کاري کسب شده توسط داوطلبان افزوده شده و ميتوان، مدتزمان سابقه کاري موردنياز براي تبديل وضعيت بهعنوان حسابدار رسمي را کاهش داد.
ج. پذيرش سابقه کار بهصورت ساعتي
برخي از اساتيد پيشنهاد ميکنند ترتيبات قانوني لازم فراهم شده و بهجاي الزام افراد به کار تماموقت در مؤسسات حسابرسي، سوابق کاري بهصورت ساعتي محاسبه شده و سوابق کار ساعتي افراد از سوي هيأت مورد پذيرش قرار گيرند. کاهش تقلب و سهولت بيشتر در کسب سابقه از مزاياي اين پيشنهاد برشمرده شده است. همچنين برخي خبرگان پيشنهاد ميکنند براي دارندگان مدارک تحصيلي بالاتر تخفيفهايي در ميزان سابقهي کار در نظر گرفتهشود. بهعنوانمثال ميتوان براي دارندگان مدرک کارشناسي ارشد يک سال و براي دارندگان مدرک دکتري تخصصي دو سال در مجموع سابقه کار، تخفيف قائل شد.
د. جلوگيري از گواهيهاي سابقه کار صوري
يک از معضلات مطرح شده در خصوص سابقهي کاري، صدور گواهيهاي اشتغال ساختگي براي افرادي است که در مؤسسات حسابرسي هيچ فعاليتي ندارند. افزايش نظارت بر مؤسسات حسابرسي، الزام داوطلبان به دريافت توصيهنامه از مؤسسات حسابرسي با امضاي فرد مرتبط و تلاش براي گسترش ارزشهاي اخلاقي راهکارهايي است که از سوي خبرگان در اين زمينه مطرح ميگردد. پيشنهادهاي مربوط به بخش تجربهي کاري در جدول 6 ذکر شدهاند.
مطالعه، ارزيابي و نيازسنجي براي برآورد ميزان موردنياز حسابدار رسمي در جامعه
در خصوص تعداد حسابدار رسمي موردنياز، نه از سوي جامعهي حسابداران رسمي و نه از سوي نهادهاي اقتصادي کشور، مطالعهاي صورت نگرفته و آمار صحيحي وجود ندارد. نياز است تا مطالعهي دقيقي دراينخصوص صورت گيرد. با استفاده از مطالعات مناسب و برآوردهاي صحيح ميتوان به تدوين چشماندازي بلندمدت براي حرفه پرداخت تا در چشمانداز تعريف شده، مشخص گردد جامعه به چه تعداد حسابدار رسمي نياز دارد؟ چه تعداد خروجي از حرفه وجود دارد؟ ترکيب جمعيتي حرفه چگونه است؟ و تعداد ورودي مناسب به چه ميزان بايد باشد؟
به نقل از فصلنامهی حسابدار رسمی، شمارهی 62
(برای ملاحظهی جداول و نمودارها به فایل پیدیاف پیوست مراجعه فرمایید)