گزارش مقبول، بحثی در دفاع از رفتار حرفه ای

                یادداشتی به مناسبت روز حسابدار  

دکتر مصطفی دیلمی پور

عضو جامعه حسابداران رسمی ایران

عضو انجمن حسابداران رسمی آمریکا

روزگار غریبی است نازنین؛

چند روز پس از پایان مهرماه امسال، که آخرین مهلت ارائه گزارش های حسابرسی شرکت های غیر بورسی مشمول بود، از مسئولین و مقامات مالی یکی از مجموعه واحدهای تجاری که حسابرسی صورتهای مالی سال 1397  تعدادی از واحدهای تجاری آن مجموعه را موسسه حسابرسی دیلمی پور و همکاران، پیش از ادغام با فرازمشاور انجام داده بود، با من تماس گرفته و تصمیم کمیته عالی حسابرسی مجموعه را به من ابلاغ کردندو تصمیم این بود:

چون اظهار نظر شما در مورد حسابرسی صورتهای مالی دو واحد تجاری از مجموعه شرکت های گروه، مشروط بوده، گروه تصمیم گرفته است که شما را از حسابرسی مستقل و بازرسی قانونی آن دو شرکت برکنار نموده و موسسه حسابرسی دیگری را انتخاب نماید، ضمن آن که کمیته عالی حسابرسی به این جمعبندی رسیده که موسسه حسابرسی دیلمی پور و همکاران ریسک پذیری کمی دارد. ختم مکالمه از سوی من با بیان اینکه دلم به حال این حرفه و خودم می سوزد که پنجاه سال از عمرم را به پای اش گذاشته ام!

یکماه گذشته به دفعات نظرات کمیته عالی حسابرسی آن مجموعه، که به زخمی بدل شده و به قول زنده یاد صادق هدایت همچون خوره روح و روان مرا در انزوا و در تنهایی خودم خورده را مرور کرده ام. خودخوری کرده و دم نزده و در جایی نیز بیان نکرده ام، زیرا شرم ام می شد که بگویم چون من حسابرسی صورتهای مالی را براساس استانداردهای حسابرسی انجام داده ام و نتیجه حسابرسی من اظهارنظر مشروط شده است، مرا عزل کرده اند! با این تکمله که من ریسک پذیری کمی دارم!

فارغ از ترکیب و شاکله کمیته عالی حسابرسی مزبور به لحاظ وظیفه تخصصی خود اشراف حرفه ای دارد که من در حسابرسی خود از رعایت استانداردهای حسابرسی عدول نکرده ام، اما آن دو واحد تجاری مورد بحث در رعایت و بکارگیری استانداردهای حسابداری کوتاهی کرده اند. در همین حد من سرفرازم.

شاید بین ما حسابرسان مستقل و صاحبکاران تعریف مشترکی از تعامل و ریسک پذیری وجود ندارد.  آیا صاحبکاران امروز ایرانی تعامل و ریسک پذیری حسابرسان را به حرف شنوی آنان تعبیر می کنند؟ و انتظار دارند که حسابرسان عدم رعایت استانداردهای حسابداری را از سوی واحد های تجاری و محدودیت های ایجاد شده در انجام حسابرسی را نادیده بگیرند یا با بیان آن ها کمک کنند که در سال های مالی آتی واحدهای تجاری بتوانند صورتهای مالی شفاف، صحیح و مبتنی بر استانداردهای حسابداری تهیه و ارائه نمایند. خیلی دردناک است که واحد تجاری انتظار آن را داشته باشد که من شریک ریسک پذیری آن بشوم. من مسئول ریسک های حرفه ای خودم در فرآیند حسابرسی هستم. من طی یک قرارداد انجام وظایف حسابرسی و بازرسی قانونی یک واحد تجاری را در مقابل دریافت حق الزحمه معین عهده دار می شوم و در همان قرارداد هم گفته شده است که نتیجه حسابرسی من ممکن است به اظهارنظر مقبول، مشروط، مردود و یا عدم اظهارنظر منتج شود. پس ریسک پذیری کم من چه معنایی می تواند داشته باشد؟

اگر تلقی صاحبکاران این باشد که چون آن ها هستند که پرداخت کننده حق الزحمه حسابرسی هستند، پس حسابرسان باید از صاحبکاران حرف شنوی داشته باشند، اشتباه بزرگی است، چون در نهایت این صاحبکاران هستند که از نتایج گزارش حسابرسان بهره مند می شوند.

ملاحظه می کنید که چه تلقی و انتظاراتی از حرفه حسابرسی در جامعه ما بوجود آمده است. ارائه پیش نویس گزارش حسابرسی در سرزمین دیگری که من در آنجا نیز کار کرده ام همواره با این هدف صورت می گیرد که اگر واحد رسیدگی مستنداتی برای شفاف سازی و تعدیل قضاوت حرفه ای حسابرس دارد ارائه نماید، در صورتیکه در ایران امروز ارائه پیش نویس گزارش حسابرسی از طرف واحد های تجاری مبنائی می شود برای چانه زنی با حسابرس برای دریافت گزارش مقبول و یا به حد اقل رساندن  بندهای شرط گزارش حسابرسی به قیمت بالا بردن ریسک حسابرس، با ترشروئی در پایان چانه زنی!

آیا واحدهای تجاری از ریسک های حسابرسان و تبعات آن آگاهی دارند؟ یا فقط فکر می کنند چون پرداخت کننده حق الزحمه حسابرسی هستند، پس حسابرسان باید با پذیرش تمام تبعات آن گزارش مقبول ارائه نمایند. من مایلم نظر صاحبکاران را به تخلفات و تنبیه های انضباطی موضوع ماده 19 آئین نامه اجرائی هیات های انتظامی موضوع ماده 41 اساسنامه جامعه حسابداران رسمی ایران جلب بکنم که در 102 بند تخلفات حرفه ای حسابرسان را مستوجب تنبیهات انضباطی می داند.

پیش از ادامه مطلب می خواهم اشاره کنم که کشور ما از دیدگاه سازمان شفافیت بین المللی در رتبه 138 جهانی در بین 180 کشور در سال 2018 بوده و این عدم شفافیت و فساد ناشی از عمل و تخلف جمعی ما ایرانیان، با هر شیوه و روش شناسی از قیاسی تا استقرائی که به کار بگیریم ایران شمول بوده است. هر کسی در کسب این رتبه جهانی سهم خود را داشته است. پس چگونه است که در این فضا، با دریافت گزارش مقبول حسابرسی خود را مدعی کنیم که ما پاک و منزه بوده ایم! خودمان که می دانیم واقعیات چیست، مگر آن که با تکرار آن خودمان هم دروغ های به خود گفته مان را باور کنیم. آیا این پنهان شدن پشت گزارش حسابرسان نیست؟ پس چه افتخاری دارد دریافت گزارش مقبول در این فضای کسب و کار آلوده و غیر شفاف، مگر منافع مالی برخی صاحبکاران که در آخر روز نیز به زیان جامعه و اقتصاد ملی ما تمام می شود و همگان از آن آگاهی دارند!

گزارش حسابرسان در مورد صورتهای مالی واحدهای تجاری گزارش های اطمینان بخشی هستند و ارائه گزارش حسابرسی مقبول به واحد تجاری، آن را مجاز می کند که در مقابل تمام استفاده کنندگان از صورتهای مالی ادعا کند که به نظر موسسه حسابرسی عضو جامعه حسابداران رسمی ایران صورت های مالی آن واحد را بر اساس استانداردهای حسابرسی مورد رسیدگی قرار داده و عاری از هرگونه، تحریف، اشتباه یا تقلب بوده است.

هر چند که استفاده کنندگان و ذینفعان گزارش های حسابرسان متعدد هستند لیکن وضعیت گزارش های حسابرسی شرکت های عرضه شده در بورس اوراق بهادار تهران با شرکت های غیر بورسی متفاوت می باشد.

متولی بازار سرمایه در ایران سازمان بورس و اوراق بهادار تهران می باشد. قوانین موضوعه کشور برای توسعه بازار سرمایه مزایای مالیاتی و مزایای دیگری را برای عرضه حداقل 10% از سهام خود به عموم قائل شده است و صاحبان آن 90% از دارندگان سهام واحدهای تجاری از مزایای قانونی مربوطه بهره مند می شوند. به لحاظ حفظ حقوق سرمایه گذاران در بازار سرمایه، سازمان بورس و اوراق بهادار تهران با در نظر گرفتن فضای کسب و کار امروز مقررات سختی را برای پذیرش موسسات حسابرسی عضو جامعه حسابداران رسمی به عنوان حسابرس معتمد بورس وضع و اجرا نموده است. سازمان بورس و اوراق بهادار تهران نیز اعتقاد دارد که حسابرسان در بازار سرمایه حافظ منافع عموم جامعه می باشند. سازمان مزبور نظارت کاملی بر گزارش های حسابرسی شرکت های بورسی دارد و موسسات حسابرسی را در موارد تخطی از استانداردهای حسابداری، حسابرسی و قوانین و مقررات از طریق جامعه حسابداران رسمی پاسخگو می کند. طبق مقررات سازمان بورس و اوراق بهادار تهران موسسات حسابرسی واحد های پذیرفته شده برای چهار سال بدون تغییر می مانند و سازمان مزبور واحدهای تجاری را از تغییر حسابرسان منع می کند، مگر آن که به دلیل تغییرات بوجود آمده، رتبه موسسه حسابرسی در رتبه قرارگرفته واحد تجاری نباشد و یا حسابرس مرتکب تخلف حرفه ای فاحش شده باشد. این شیوه عمل باعث شده است که واحدهای تجاری براساس تمایل خود قادر به تغییر و تعویض حسابرسان نباشند.

اما در مورد شرکت های غیر بورسی، جامعه حسابداران رسمی ایران راه ها، امکانات مناسب در اختیار و در دسترس دارد تا صاحبکارانی را که به ناحق، از حسابرسان گزارش مقبول مطالبه می کنند را به قانون و قاعده پذیری متقاعد نماید. هر چند که ماده 146 اصلاحیه قانون تجارت مصوب سال 1347 انتخاب بازرس قانونی را در اختیار مجمع عمومی صاحبان سهام قرار داده است، لیکن ماده 148 همان قانون مسئولیت خطیری از جمله حصول اطمینان از رعایت حقوق یکسان سهامداران و مواد 129 تا 133  همان قانون حصول اطمینان از رعایت صرفه و صلاح شرکت و استفاده نکردن شبهه دار مدیران از امکانات شرکت را به عهده بازرس قانونی قرار داده است. همچنین بند 95 آئین نامه اجرائی هیات های انتظامی موضوع ماده 41 اساسنامه جامعه حسابداران رسمی ایران پذیرش سمت بازرسی قانونی وبدون پذیرش سمت حسابرسی را مشمول تنبیهات موضوع ماده 19 می نماید. توجه به ماده 242 همان اصلاحیه قانون تجارت در مورد حسابرسی شرکتهای سهامی عام ضروری است. استفاده کنندگان از صورتهای مالی شرکت های غیر بورسی نیز متعدد و متنوع هستند از جمله سازمان امور مالیاتی، بانک ها و اعتبار دهندگان، و سازمان بورس و اوراق بهادار تهران در صورت ارائه درخواست پذیرش از سوی واحد تجاری. از سوی دیگر طبق بندهای 44 تا 46 و 95جدول تخلفات و تنبیه های انضباطی موضوع ماده 19 آئین نامه اجرائی هیات های انتظامی زمانی که یک موسسه حسابرسی به عنوان حسابرس مستقل و بازرس قانونی انتخاب می شود، می بایست با حسابدار رسمی قبلی آن واحد تجاری مکاتبه و موانع پذیرش کار جدید را جویا شود. اینجاست که حسابدار رسمی قبلی با بیان انتظارات نا بجای صاحبکار، حسابدار رسمی جدید را از ریسک های پذیرفتن کار آگاه می نماید و موضوع را به اطلاع جامعه حسابداران رسمی ایران می رساند و این بر عهده و در وظایف جامعه حسابداران رسمی ایران است که موسسات را از پذیرش کار حسابرسی و بازرسی قانونی واحدهای تجاری با انتظارات مغایر اخلاق حرفه ای منع نماید. این امر با نظارت کنترل کیفی جامعه حسابداران رسمی تحقق پیدا می کند. همچنین این امر منجر به این می شود که این قبیل واحدها قادر به ارائه گزارش حسابرسی صورت های مالی خود به سازمان امور مالیاتی نگردند و تبعات آن را نیز بپذیرندو همچنین قادر به دریافت وام وتسهیلات بانکی نگردیده و همچنین اگر مایل به پذیرفته شدن در بورس اوراق بهادار تهران باشند، نتوانند.

اتخاذ چنین رویه ای از سوی جامعه حسابداران رسمی ایران چاره ساز خواهد بود. واحدهای تجاری صورتهای مالی خود را براساس استانداردهای حسابداری و با رعایت قوانین و مقررات مرتبط تهیه و ارائه خواهند نمود و حسابرسان نیز بدون ایجاد محدودیت برای آنان، به وظایف خود عمل خواهند نمود و طبعا در آن شرایط گزارش حسابرسان نیز مقبول و تعدیل نشده خواهد بود و الا استفاده از اهرم پول و حق الزحمه و خواسته " من گزارش مقبول می خواهم"  این حرفه را بیش از پیش در ایران خوار خواهد نمود. اجازه بدهید بند های شرط در گزارش های حسابرسی را پایه ای برای شفافیت صورتهای مالی دوره های آتی واحدهای تجاری قرار دهیم. من تبعات بندهای شرط در گزارش حسابرسی را میدانم و نگذاشتن بندهای شرط در گزارش حسابرسی را برای فضای کسب و کار ایران می دانم. من از صاحبکاران ایرانی می پرسم که چرا سعی می کنید حرفه حسابرسی را در ایران خوار و ذلیل بکنید، مگر شما نیستید که در بلند مدت با حاصل کار ما روش های خودتان را  بهبود بخشیده و صورتهای مالی شفافی ارائه می کنید. حرفه ما در پیشرفته ترین کشور دنیا یعنی در ایالات متحده آمریکا همچنان در کنار پزشکی و وکالت جزو سه حرفه برتر جامعه قرار دارد. مگر صاحبکار آمریکائی به حسابرسان حق الزحمه پرداخت نمی کنند، پس چرا آنجا انتظاراتی مشابه صاحبکاران ایرانی ندارند و تعدیلات احتمالی نظر حسابرس را با گشاده روئی می پذیرند. در شرایطی هم که توسط واحد تجاری و حسابرس تخلفی فاحش صورت می پذیرد می دانید که چه بر سر هر دو می آید، داستان انران و موسسه حسابرسی آرتور اندرسن را همه می دانیم که چه بر سر هر دو آمد!  اگر شرایط فعالیت حرفه ای تغییر نکند این حرفه نیز ابزار تعمیق فساد گردیده و برای بالا رفتن رتبه فساد کشورمان و پولشوئی کمک موثرتری خواهد نمود و گزارش های حسابرسی ما شاغلان حرفه نیز بی ارزش تر!

البته جامعه حسابداران رسمی ایران همواره آماده رسیدگی به شکایات و ادعاهای صاحبکاران از حسابرسانشان در مورد تخلفات حرفه ای آنان می باشد. پس هر صاحبکاری مجاز و محق می باشد که اگر حسابرسی برخلاف استانداردهای حرفه ای عمل نمود به جامعه حسابداران رسمی ایران به عنوان نهاد ناظر بر حرفه شکایت کند.

سینه مالامال درد است و گفتنی بسیار دارم، اما می خواهم حرفم را با این نوشته مارتین لیمولر کشیش ضد نازی تمام کنم، چون دلم برای کشورم، مردم کشورم و برای حرفه ام می سوزد، چون تا آخرین نفس در این حرفه و برای این حرفه کار و تلاش کرده ام، هر چند که صاحبان انبارهای پول در این کشور، ممکن است این ارزش های انسانی را نیز مانند سایر ارزش های فرهنگی اجتماعی کشورم نابود کرده انگاشته و به سخره بگیرند.

اول سراغ کمونیست ها آمدند

سکوت کردم چون کمونیست نبودم

بعد سراغ سوسیالیست ها آمدند

سکوت کردم، زیرا سوسیالیست نبودم

بعد سراغ یهودی ها آمدند

سکوت کردم، چون یهودی نبودم

سراغ خودم که آمدند

دیگر کسی نبود که به اعتراض آید

این را هم اضافه کنم که اگر جامعه حسابداران رسمی ایران و حسابرسان نسل بعد از من از مواضع حرفه ای خود دفاع نکنند، هر صاحبکاری به خود اجازه خواهد داد، که حسابرس را ابزاری برای توجیه و تائید کارهای خود معرفی کند، حتی کارهای خلاف اخلاق حرفه ای! اجازه ندهیم حرفه ای گری و شرافت حرفه ای مان توسط نسل های بعد به چالش کشیده شود.    

به نقل از روزنامه دنیای اقتصاد، سه شنبه، دوازدهم آذرماه 1398